Si plaçkiti Elita Politike e Shqipërisë 370 milionë euro

Në një mëngjes të ftohtë dhjetori të vitit 2024, ndërsa Tirana përgatitej për festimet e Vitit të Ri, elita politike shqiptare u mblodh për të inauguruar projektin e tyre më ambicioz deri më tani: një unazë 28.7 kilometra që kishte konsumuar 370 milionë euro në fonde publike. Prerja e shiritit shënoi jo vetëm përfundimin e infrastrukturës, por kulmin e një skeme dhjetëvjeçare që do të bëhej vjedhja publike më fitimprurëse në historinë postkomuniste të vendit.

Projekti që ata festuan atë ditë, Unaza e Madhe - Unaza e Madhe - u kushtoi taksapaguesve shqiptarë 15 milionë euro për kilometër. Rrugët identike në të gjithë Ballkanin mesatarisht një të tretën e këtij çmimi. Diferenca, më shumë se 10 milionë euro për kilometër, u zhduk në një labirint kompanish guackë, kontrata mashtruese dhe llogari në det të hapur, duke lënë pas një gjurmë familjesh të zhvendosura dhe ndërtime nën standarde që do t'u duheshin hetuesve vite për t'u zbuluar.

Nëpërmjet mijëra faqeve të dokumenteve gjyqësore, regjistrimeve të tenderëve dhe transfertave financiare, shfaqet një model: jo thjesht keqmenaxhimi apo joefikasiteti, por një komplot koreografik i ndërlikuar për të transformuar infrastrukturën publike në pasuri private.

Sofistikimi i skemës u bë i qartë në vitin 2018 kur hetuesit zbuluan komponentin e saj më të pacipë: një kontratë prej 18 milionë eurosh dhënë “DH Albania”, një kompani që ekzistonte vetëm në letër. Kompania fantazmë, që operonte me dokumente regjistrimi të falsifikuara, kishte siguruar fondet publike me një lehtësi që sugjeronte jo dështimin e mbikëqyrjes, por bashkëpunimin institucional.

“Kjo përfaqëson plaçkitje sistematike, jo thjesht joefikasitet,” thotë një planifikues urban, i cili ka shpenzuar vite duke dokumentuar se si kostot e projektit sfiduan çdo standard rajonal. Analiza e tij zbulon një projekt ku çdo kontratë e fryrë, çdo tender i manipuluar, i shërbente një qëllimi të vetëm: transferimin sistematik të parave publike në duart e privatëve.

Shtatë lotet e projektit u gërmuan përmes asaj që auditorët do të identifikonin më vonë si "kritere të përshtatura"—specifikime aq të ngushta sa paracaktonin në mënyrë efektive fituesit. Një rreth i vogël kompanish, shumë drejtorë dhe aksionarë të përbashkët, siguruan kontratë pas kontrate pavarësisht historive të vonesave dhe tejkalimeve të kostove. Materialet bazë u faturuan me tarifa deri në 200% mbi çmimet e tregut, me diferencën që rrjedh përmes një rrjeti të ndërtuar me kujdes faturash mashtruese dhe llogarish në det të hapur.

Fillimi i vitit 2024 solli ekspozimin më dramatik të skemës. Prokurorët e Antikorrupsionit arrestuan Ervis Berberin, kreun e Autoritetit Rrugor Shqiptar (ARRSH), së bashku me dy bashkëpunëtorë. Dokumentet e gjykatës zbuluan se si Berberi kishte orkestruar një sistem të sofistikuar të manipulimit të tenderëve, duke i drejtuar kontratat kompanive që ekzistonin kryesisht në letër, ndërsa i frynte faturat përtej çdo norme të arsyeshme të tregut.

Përgjigja e kryeministrit Edi Rama ndaj provave në rritje ka rezultuar e madhe. Kur u përball me mashtrimin e DH Albania në 2018, ai i hodhi poshtë kritikat si "të motivuara politikisht". Edhe pas arrestimit të Berberit, Rama vazhdoi të mbronte atë që ishte kthyer në një mekanizëm të përpunuar për grumbullimin e fondeve publike.

Ndërkohë Tirana Zyra e kryebashkiakut Erion Veliaj luajti rolin e saj. Dokumentet tregojnë se administrata e tij ka ndjekur vazhdimisht lejet për kontraktorët e favorizuar, duke anashkaluar procedurat standarde të rishikimit. Kur e-mail-et e zbuluara sugjeronin se zyra e tij kishte njohuri paraprake për ofertuesit fitues, Veliaj mohoi keqbërjen, megjithëse llogaritë e sinjalizuesve dhe komunikimet e brendshme treguan të kundërtën.

Në lagjen Astir të Tiranës u bë e qartë kostoja njerëzore e kësaj skeme të sofistikuar vjedhjeje. Mbi 650 familje u zhvendosën, pronat e tyre u vlerësuan me çmimet e vitit 2013, pavarësisht fillimit të mëvonshëm të projektit. Ndërsa banorët për një kohë të gjatë morën vlerësime të datës për pronat e tyre të sekuestruara, zhvilluesit me lidhje të mirë që blenë tokat ngjitur pak përpara shpalljes së projektit morën normat aktuale të tregut—një mekanizëm tjetër për kanalizimin e fondeve publike drejt interesave private.

Protestat që shpërthyen në 2018 folën për më shumë se familje të zhvendosura; ata zbuluan një komunitet që dëshmonte se shtëpitë e tyre po flijoheshin jo për përfitim publik, por për pasurim privat.

Sot, trafiku ende zvarritet në pjesën më të madhe të Tiranës. Unaza, e ndërtuar me materiale nën standarde për të maksimizuar marzhet e fitimit, ka përkeqësuar në disa zona bllokimin që synohej të zgjidhte. Inxhinierët vënë në dukje specifikimet e komprometuara dhe ndërtimet inferiore - çdo prerje cep përfaqëson më shumë para publike të devijuara në llogaritë private.

Përmasat e kësaj vjedhjeje tronditen: 370 milionë euro do të paguanin pagat vjetore të 77,000 mësuesve, do të ndërtonin 50 shkolla të reja ose do të ndërtonin 15 spitale moderne. Në vend të kësaj, këto fonde publike u zhdukën në llogaritë private përmes kontratave mashtruese dhe kompanive guaskë.

Përtej ndikimit të brendshëm, skandali i Unazës së Madhe kërcënon Aspiratat evropiane të Shqipërisë. Raportet e progresit të BE-së kanë theksuar vazhdimisht prokurimin publik si një fushë kritike që kërkon reforma. “Projekte si ky minojnë besueshmërinë e Shqipërisë”, deklaroi një zyrtar i BE-së, paralajmërimi që ka një peshë të veçantë teksa Shqipëria kërkon të tregojë gatishmërinë e saj për anëtarësim.

Si Hetimi i SPAK vazhdon, prova të reja dalin çdo ditë se sa thellë është kjo korrupsioni depërtoi në institucionet e Shqipërisë. Rruga qëndron e kompletuar, por trashëgimia e saj – si një nga vjedhjet më të sofistikuara të burimeve publike në historinë e fundit shqiptare – do të ndikojë në rrugën e vendit për vitet në vijim.

Në lagjen Astir vazhdojnë grumbullimet javore të banorëve të shpërngulur. Historitë e tyre – të shtëpive të nënvlerësuara dhe jetëve të ndërprera – dëshmojnë për një projekt ku përfitimi publik nuk ishte kurrë më shumë se një maskim i hollë për grabitjen private.