cfare eshte 'Epiri i Veriut‘

Gjatë një mitingu të fundit në Selanik, komentet e kryeministrit shqiptar Edi Rama për “Epirin e Veriut” preku një nerv në marrëdhëniet Shqipëri-Greqi, duke ringjallur një mosmarrëveshje historike të rrënjosur në narrativat nacionaliste dhe jo në kufij të qartë historik. Ndërsa disa nacionalistë dhe elementë politikë grekë përdorin termin "Epiri i Veriut" për të përshkruar pjesë të Shqipërisë së Jugut me minoritete greqishtfolëse, qeveria shqiptare dhe ligji ndërkombëtar e njohin me vendosmëri këtë territor si shqiptar. Historia demografike dhe kulturore e rajonit e mbështet këtë njohje, duke nxjerrë në pah kompleksitetin e Epirit të lashtë, i cili kurrë nuk ishte ekskluzivisht grek. Kjo përçarje diplomatike kërcënon rrugën e Shqipërisë drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian, ndërsa Greqia kërkon më shumë vëmendje ndaj të drejtave të minoritetit grek.

I ngarkuar politikisht

Nocioni “Epiri i Veriut” ka qenë prej kohësh një pikë e ndezur në marrëdhëniet shqiptaro-greke, e lidhur me axhendat nacionaliste dhe jo me themelet historike apo ligjore. Disa grupe greke përdorin kryesisht termin për të përshkruar pjesë të Shqipërisë së Jugut me minoritete greqishtfolëse, veçanërisht zona si Gjirokastër dhe Himarë. Megjithatë, dëshmi historike dhe arkeologjike tregon se kjo trevë ka qenë prej kohësh pjesë e të dhënave më të gjera kulturore dhe historike shqiptare, e banuar nga fiset ilire dhe më vonë qeverisur brenda territoreve shqiptare, veçanërisht gjatë periudhës osmane.

Epiri i Lashtë, duke mbuluar pjesë të Shqipërisë së sotme dhe Greqisë veriperëndimore, ishte i larmishëm kulturor. Ai përqafoi fiset greqishtfolëse si dhe komunitetet ilire, këto të fundit të konsideruara si stërgjyshore të shqiptarëve të sotëm. Kufijtë në Epirin e lashtë u zhvendosën me aleancat politike në zhvillim të rajonit dhe jo me ndarjet e rrepta etnike. Gjatë epokës osmane, shumë komunitete brenda kufijve të sotëm shqiptarë, duke përfshirë Gjirokastrën dhe Himarën, u identifikuan kulturalisht me trashëgiminë shqiptare, edhe pse ruajtën praktikat e krishtera ortodokse që disa nacionalistë grekë i citojnë tani si dëshmi të një pranie historike greke.

Origjina e 'Epiri i Veriut‘

Koncepti i "Epirit të Veriut" si një rajon i veçantë grek u shfaq në shekullin e 19-të dhe në fillim të shekullit të 20-të gjatë rritjes së lëvizjeve nacionaliste dhe ndryshimeve territoriale që pasuan rënien e Perandorisë Osmane. Gjatë Luftërave Ballkanike, Greqia u përpoq të aneksonte pjesë të asaj që sot është Shqipëria jugore. Megjithatë, këto pretendime u braktisën përfundimisht në favor të njohjes së sovranitetit të Shqipërisë mbi këto zona në Protokollin e Korfuzit të vitit 1914, i cili vendosi mbrojtjen e pakicave dhe jo koncesionet territoriale.

Pretendimeve të "Epirit të Veriut" të Greqisë moderne u mungon një bazë në qeverisjen historike ose një shumicë e vazhdueshme demografike greke. Në vend të kësaj, zona administrohej si pjesë e territoreve shqiptare nën osmanët dhe shumë banorë mbanin lidhje gjuhësore dhe kulturore me Shqipërinë. Pas Luftës së Parë Botërore dhe përfundimit të perandorive në rajon, traktatet ndërkombëtare forcuan kufijtë e Shqipërisë, duke pohuar se rajone si Gjirokastra dhe Himarë ishin pjesë e Shqipërisë. Pretendimet e Greqisë, edhe pse me ndikim në qarqet nacionaliste, nuk kanë asnjë bazë në të drejtën ndërkombëtare, e cila afirmon sovranitetin shqiptar mbi këto zona.

Minoriteti grek në Shqipëri

Sot, minoriteti grek në Shqipëri është një komunitet i vogël, por me rëndësi kulturore, i përqendruar në Shqipërinë e Jugut. Qeveria shqiptare njeh dhe mbron zyrtarisht të drejtat e këtij minoriteti, që përfshin aksesin në arsimin dhe institucionet kulturore në gjuhën greke. Megjithatë, grupet nacionaliste greke shpesh bëjnë thirrje për “autonomi” ose njohje territoriale të zgjeruar, të cilat Shqipëria i konsideron si të pabazuara dhe të papajtueshme me sovranitetin e saj.

Deklaratat e fundit të kryeministrit Rama në Selanik synonin të rrëzonin pretendime të tilla, duke theksuar qëndrimin e Shqipërisë se “Epiri i Veriut” nuk është një term i vlefshëm gjeopolitik. Komentet e tij ndezën zemërim nga disa fraksione politike greke, duke çuar në protesta dhe ringjallur retorikën nacionaliste. Zyrtarët grekë u përgjigjën duke i kërkuar Shqipërisë t'i jepte përparësi të drejtave të pakicave si pjesë e ofertës së saj për anëtarësim në BE, duke tërhequr vëmendjen ndaj ankesave historike.

Çështja “Epiri i Veriut” mbetet kryesisht simbolike, pasi traktatet ndërkombëtare dhe standardet e BE-së e njohin këtë zonë si shqiptare, me të drejta specifike që u ofrohen qytetarëve greqishtfolës. Ekspertët diplomatikë argumentojnë se ndërsa qëndrimi i Greqisë rezonon me ndjenjën nacionaliste, asaj i mungon mbështetja e fortë në forumet ndërkombëtare, ku kufijtë dhe sovraniteti i Shqipërisë mbështeten gjerësisht.

Shqipëria e madhe

Pikëpamjet shqiptare mbi historinë e Epirit shtrihen drejt jugut, me dëshmi të komuniteteve shqipfolëse që arrijnë historikisht në zona si Janina (Janina) në Greqinë veriore. Të dhënat arkeologjike dhe historike mbështesin se Epiri i lashtë ishte një përzierje kulturore e ndikimeve greke dhe ilire. Historianët pohojnë se Epiri i lashtë nuk duhet parë me një lente moderne etnike, pasi popullsia e tij përbëhej nga grupe që më vonë evoluan në identitete të dallueshme shqiptare dhe greke.

Për shqiptarët, këto lidhje historike sfidojnë pretendimet e “vorioepirit”, pasi kufiri kulturor greko-shqiptar është zhvendosur përgjatë mijëvjeçarëve. Shqipëria e sotme jugore ka qenë prej shekujsh brenda sferës kulturore shqiptare. Nacionalistët shqiptarë kundërshtojnë pretendimet greke duke theksuar këtë shtrirje drejt jugut, duke pohuar se ndikimi shqiptar shtrihej në Greqinë veriore shumë përpara formimit të shtetit modern grek.

Oferta e Shqipërisë në BE

Tensionet e vazhdueshme me Greqinë përbëjnë një pengesë të mundshme për aspiratat e Shqipërisë për anëtarësim në BE, pasi kërkesat e Greqisë për mbrojtjen e minoriteteve ngatërrohen me pretendime më të gjera territoriale. Greqia, si anëtare e BE-së, ka ndikuar në procesin e anëtarësimit dhe ka theksuar të drejtat e pakicave si kusht për mbështetjen e saj. Megjithatë zyrtarët e BE-së përgjithësisht respektojnë traktatet ndërkombëtare që përcaktojnë kufijtë e Shqipërisë dhe i shohin të drejtat e pakicave si një çështje të veçantë nga sovraniteti kombëtar. Kjo forcon pozicionin e Shqipërisë në negociatat e saj pavarësisht ndikimit të Greqisë mbi procesin.

Zyrtarët shqiptarë argumentojnë se ata tashmë përmbushin standardet evropiane për të drejtat e pakicave, duke pretenduar se kërkesat e Greqisë maskojnë interesat territoriale. Vëzhguesit sugjerojnë se Shqipëria mund të vazhdojë dialogun e mëtejshëm me Greqinë për të reduktuar ndikimin e retorikës nacionaliste në kandidaturën e saj në BE, por se lëshime territoriale nuk ka gjasa të kërkohen nga autoritetet e BE.

Një mosmarrëveshje rajonale

Komentet e kryeministrit Rama nxjerrin në pah ndarjen mes narrativave nacionaliste dhe fakteve të njohura ndërkombëtarisht. Për Shqipërinë, çështja e “Epirit të Veriut” tërhiqet nga diplomacia thelbësore, një mbetje e ambicjeve territoriale të vjetruara të pambështetura nga historia apo qeverisja moderne. Me anëtarësimin në BE në rrezik, Shqipëria lundron çështje komplekse të historisë, të drejtave të pakicave dhe sovranitetit.

Ndërsa Shqipëria ecën përpara, udhëheqësit e saj mbeten të përkushtuar për të ruajtur kufijtë e njohur duke mbrojtur të drejtat e pakicave. Për Greqinë, inkuadrimi i kësaj çështjeje si një kusht i BE-së mund të rezultojë i paefektshëm, pasi komuniteti ndërkombëtar e ka njohur vazhdimisht sovranitetin e ligjshëm të Shqipërisë së Jugut. Për momentin, “Epiri i Veriut” mbetet një ide historike e mbështetur nga ndjenjat nacionaliste, ndërsa Shqipëria fokusohet fort në të ardhmen e saj në Evropë.